Autystyczne dzieci mogą z powodzeniem uczestniczyć w zajęciach szkolnych, jeśli do programu nauczania zostaną włączone rozsądne przystosowania i modyfikacje:

Jaka jest różnica pomiędzy tymi dwoma pojęciami?

Przystosowanie to zmiana fizyczna lub zmiana otoczenia dziecka, która umożliwia mu udział w lekcjach. Może to być inny sposób przekazywania informacji lub rozwiązywania testów, wykorzystanie technologii asystującej itd.

Modyfikacja to zmiana standardów programu lub planu nauczania bądź oczekiwań związanych z kompetencjami dziecka. Modyfikacje oznaczają przemyślane zmiany dotyczące oczekiwanych osiągnięć i/lub poziomu intelektualnego wymaganego do opanowania materiału, np.  czwartoklasista może realizować program nauczania matematyki dla klasy drugiej. Przystosowania to dobre praktyki nauczania dla wszystkich uczniów; pomagają wyrównać szanse i poznawać różnice w stylach uczenia się. Modyfikacje polegają na przeniesieniu dziecka na inny poziom w związku z konkretnym programem nauczania, ale często pomagają mu być częścią grupy rówieśniczej.

Przykłady popularnych przystosowań:

  • Zastąp polecenia ustne graficznymi wskazówkami i pomocami naukowymi.

  • Pokaż sposób zachowania lub wykonywania poleceń, aby pomóc dziecku je zrozumieć.

  • Przygotuj ciche miejsce, w którym dziecko będzie mogło odpocząć od nadmiaru bodźców.

  • Przystosuj prace do wykonania w klasie lub zadanie domowe:

    • dostosuj treść zadań tekstowych pod kątem istotności informacji. Jeśli Billy nie gra w piłkę nożną i nie je czekolady, zadanie o sprzedawaniu batoników drużynie piłkarskiej będzie dla niego nieistotne, a przy tym może wymagać konkretnej wiedzy, której dziecko nie ma. Zmień treść tak, by zadanie dotyczyło pomagania mamie w wyborze pomarańczy i bananów w sklepie spożywczym lub układania kolekcji szklanych kulek według kolorów i wielkości,

    • podkreśl najważniejsze słowa w tekście lub w treści zadania domowego,

    • dla uczniów z trudnościami w przetwarzaniu informacji wzrokowych rysuj ramki wokół poszczególnych zadań matematycznych.

  • Udostępnij dziecku klawiaturę (procesor tekstu, komputer), aby ułatwić mu wykonywanie zadań pisemnych, jeśli ręczne pisanie jest dla niego uciążliwe.

  • Daj dziecku więcej czasu na pisanie sprawdzianów lub testuj jego wiedzę w kilku etapach z przerwą na krótki odpoczynek pomiędzy kolejnymi częściami.

  • Pozwól dziecku pisać sprawdziany w osobnym pomieszczeniu, które jest mu znane, ale nie rozprasza jego uwagi.

  • Naucz dziecko, jak należy pisać sprawdzian – powtarzaj polecenia przed każdą jego częścią.

  • Zaproponuj ustne zdawanie materiału, z małymi podpowiedziami lub bez nich („Która planeta jest najbliżej słońca? Zaczyna się na „m”).

Modyfikacje obejmują:

  • Zmianę poziomu zaawansowania zadań wykonywanych przez dziecko w klasie tak, aby odpowiadał jego obecnym możliwościom poznawczym. Przykład: na lekcji matematyki dziecko może się uczyć dodawać i odejmować, podczas gdy reszta klasy będzie ćwiczyć rozwiązywanie równań. Dziecko może pracować na różnych poziomach w zależności od przedmiotu. Taka nauka odbywa się raczej w specjalnych ośrodkach edukacyjnych niż w klasach ogólnych.

  • Wykorzystanie podręczników, które przekazują informacje za pośrednictwem tekstów łatwiejszych do czytania i wprowadzają mniej nowych pojęć.

  • Przepisywanie tekstów prostszym językiem, który odpowiada poziomowi zdolności poznawczych dziecka.

  • Oceniane zadań według innej skali niż ta do stosowania do oceny pozostałych uczniów” (Notbohm, Zysk, 2016).

 

Nauczyciele w klasie mogą przygotować uczniów na zastępstwo, dając im z wyprzedzeniem plik fotografii podpisanych imionami możliwych zastępców:

Jeśli planujesz nieobecność, umieść odpowiednie zdjęcie i plakietkę z imieniem zastępcy w klasowym kalendarzu lub indywidualnym kalendarzu ucznia, by pokazać, kiedy przychodzi nauczyciel na zastępstwo, i kto to będzie. Jeśli tego nie wiesz, możesz przygotować pustą plakietkę z napisem „Imię? ……………………… ” – wtedy nauczyciel zastępujący wpisze swoje imię, kiedy przyjdzie do klasy. Pamiętaj, by zrobić zdjęcie nowego nauczyciela i w łączyć je do pliku na przyszłość

Czasami trzeba się przygotować na nieobecność nauczyciela w ostatniej chwili. W ciągu roku co pewien czas nauczyciel może dawać uczniom do przejrzenia zdjęcia innych nauczycieli, żeby przyzwyczaili się do ich twarzy i imion. Upewnij się, by zawsze umieszczać pustą kartkę – jak to opisano powyżej – aby przypominała uczniowi, że„możemy nie wiedzieć, kim będzie nauczyciel na zastępstwie”.

Kiedy nauczyciel jest nieobecny, rano w pierwszej kolejności należy pomóc autystycznemu uczniowi zlokalizować zdjęcie nauczyciela na zastępstwie i umieścić je w kratce kalendarza na dany dzień – może to być znany mu nauczyciel, asystent lub odpowiedzialny za to uczeń. (Jeśli dziecko już zna tę procedurę i poradzi sobie z tym sam, być może nikt nie będzie musiał mu pomagać). W przypadku „nowego zastępstwa”, kiedy nie ma odpowiedniej karteczki, zapisz imię nauczyciela na pustej kartce i doczep ją do kalendarza. Zanim wyjdziesz pod koniec dnia, postaraj się, by ktoś zrobił zdjęcie nowego nauczyciela i włączył je do pliku, by można było je wykorzystać w przyszłości” (Faherty, 2016).

Sprawdziany i rozwiązywanie testów to kolejne zadania szkolne, które są szczególnie trudne dla dzieci z ASD, nawet tych wysoko funkcjonujących, radzących sobie najlepiej, ponieważ stanowi kombinację zarządzania czasem, ręcznego pisania, lęku i wykorzystania funkcji wykonawczych:

Taki uczeń ma prawo do zdawania sprawdzianów w alternatywnej formie (np. ustnie lub wypełniając test luk), otrzymania dodatkowego czasu na napisanie testu, pisania w cichym pomieszczeniu, samodzielnie lub z nauczycielem bądź asystentem odpowiedzialnym za strukturę pracy, motywację, wyjaśnienie poleceń i zarządzanie czasem.

Alberto to jedenastolatek z ASD. Uczy się w zwykłej klasie. Jednym z tematów na lekcji przyrody, który szczególnie spodobał się chłopcu, była klasyfikacja gatunków – Alberto ma doskonałą pamięć, więc bardzo łatwo uczył się łacińskich nazw i kategorii. Jego mama była więc zdziwiona, kiedy syn przyniósł sprawdzian z klasyfikacji gatunków zwierząt z wielką, czerwoną jedynką na górze strony. Kiedy poszła porozmawiać z nauczycielem przyrody, okazało się, że test miał zupełnie inną formę niż poprzednie sprawdziany, różnił się też od schematu, według którego Alberto i jego koledzy z klasy zapamiętywali materiał. Mianowicie nauczyciel rozdał dzieciom kartki z nazwami zwierząt, które trzeba było wyciąć i przykleić na diagramie, zgodnie z klasyfikacją gatunków. Chociaż Alberto znał na pamięć wszystkie nazwy i ich klasyfikacje, nie potrafił wykorzystać swojej wiedzy w nowej formie zadania. Jego mama zademonstrowała nauczycielowi, że Alberto potrafi wypełnić test z lukami lub odpowiedzieć na krótkie pytania o każde ze zwierząt na diagramie i że umiał nawet poprawnie uzupełnić diagram, kiedy wyjaśniła mu zadanie i pokazała jeden przykład. Następnie mama Alberta poprosiła o spotkanie zespołu IEP (USA) i wywalczyła dla syna formalne prawo do pisania wszystkich sprawdzianów w osobnym pomieszczeniu i w towarzystwie nauczyciela monitorującego jego pracę, który wyjaśnił polecenia, jeśli zajdzie taka potrzeba. Oprócz tego w IEP Alberta zapisano, że testy muszą mieć standardową formę (uzupełnianie luk lub pytania wymagające krótkiej odpowiedzi). Mamie i nauczycielowi asystentowi obiecano także, że zostaną poinformowani odpowiednio wcześniej za każdym razem, kiedy jakiś sprawdzian będzie z konieczności przeprowadzany w innej formie; dzięki temu będą mogli nauczyć Alberta, jak rozwiązywać nowy test, i upewnić się, że chłopiec rozumie polecenia” (Ozonoff, Dawson, McPartland, 2015).

 

Zadając pytania – bądź cierpliwy:

Kiedy zadajesz pytanie, dziecko musi przestać myśleć o czymś, co aktualnie zaprząta mu umysł, odłożyć te myśli na później, zrozumieć pytanie, sformułować odpowiedź i odpowiedzieć. Może to zająć chwilę czasu. Jeżeli mu przerwiesz lub będziesz chciał zakończyć zdanie, które ono zaczęło, będzie musiało zacząć swoje procesy myślowe od nowa.

Kontroluj swój sposób mówienia

Upewnij się, że kiedy podajesz instrukcje:

  • Twój głos jest głównym dźwiękiem i nie konkurujesz z hałasami w tle.

  • Robisz przerwy między zdaniami, tak by dać czas na ich przetworzenie.

  • Nie dajesz zbyt wielu informacji na raz – tylko jedno polecenie.

  • Unikasz sarkazmu lub aluzji.

  • Wyjaśniasz metafory i inne figuratywne elementy mowy.

  • Dajesz jednoznaczne polecenia.

  • Mówisz tylko: „Czy chcesz…” lub „czy możesz…” jeżeli rzeczywiście jest jakiś wybór.

Powtarzanie poleceń:

Niech dzieci w klasie powtarzają polecenia, które im wydajesz. Zadaj dodatkowe pytania, aby się upewnić, że dziecko po prostu nie powtarza informacji, nie rozumiejąc jej.

Szeptane myśli:

Wiele dzieci z autyzmem lepiej pracuje, kiedy wypowiadają swoje myśli głośno. Jeżeli dziecko w twojej klasie to robi, nie zabraniaj mu, ale zachęć, by robiło to szeptem.

Zorganizuj alternatywny program wychowania fizycznego:

Z powodu słabych sprawności motorycznych i kłopotów z interakcją społeczną, sporty zespołowe mogą stanowić dla dzieci z autyzmem olbrzymie wyzwanie. Praca tylko nad jedną z tych sprawności jest dla dziecka niezwykle obciążająca, a praca nad dwoma może być zwyczajnie niemożliwa. Wychowanie fizyczne jest zatem wielkim stresem zarówno dla dziecka, jak i dla nauczyciela i często osiągnięcia są bardzo niewielkie. Zwykle więc znacznie bardziej korzystne dla dziecka jest zastosowanie alternatywnego programu wychowania fizycznego w czasie, gdy z resztą klasy pracujesz zespołowo. Można ustalić rotację odpowiednio przeszkolonych kolegów z klasy, którzy grają z nim w dwuosobowe gry, pomagające rozwinąć sprawności motoryczne i koordynację. Później można zaaranżować gry w dwóch parach, które grają ze sobą. Pomoże to dziecku nauczyć się, jak być częścią zespołu w daleko mniej stresujący sposób.

Komunikacja w szkole i w domu:

Utrzymuj stałą komunikację między szkołą i domem. Rozważ możliwość prowadzenia notatnika, który codziennie wędruje z dzieckiem do domu z twoimi uwagami na temat tego, jak przebiegł dzień, a następnego ranka wraca do ciebie. Możesz wybrać parę rzeczy, nad którymi pracujesz w klasie i wypróbować jakiś prosty system symboli do oznaczania postępu. Możesz np. pracować kolejno nad włączeniem dziecka do rozmowy, pracą w ławce lub sprawdzaniu odpowiedzi. W domu rodzice mogą notować wszystko, co się dzieje (lub zmienia) i co może mieć wpływ na dziecko.

 

Wiele dzieci z autyzmem uczy się wzrokowo:

Wzrokowo

Pamiętaj, że wiele z tych dzieci uczy się wzrokowo. Każde wzrokowe ogniwo może uczniowi pomóc. Dostępne jest wiele książek na temat strategii wzrokowych i wzrokowych organizatorów informacji do zastosowania w klasie.

Rób coś wtedy kiedy mówisz:

Bardzo często wydaje się, że dziecko z autyzmem, nie uważa wtedy, kiedy inni ludzie mówią. Nie ma ono wielkiego pożytku z mowy ciała i nie patrzy w sposób naturalny na ludzi wtedy, kiedy mówią. W takim przypadku pomaga mu, jeśli nie patrzy na ciebie.

Prawdą może być coś zupełnie przeciwnego. Do dziecka z autyzmem może nie docierać nic z tego, co mówisz, jeśli sprawia wrażenie, że nie patrzy na ciebie i nie słucha tego, co mówisz, lub też może z rozmowy wyłapywać tylko pojedyncze słowa lub zwroty.

Jeżeli to możliwe, rób coś, co jest wizualnie ciekawe i związane z tym, co mówisz. Np. wykorzystaj jakiś model lub zrób diagram. Zachęci to dziecko, by na Ciebie patrzyło i zacznie ono wtedy wyłapywać znaczenie języka ciała. Pomoże mu to także zapamiętać, o czym mówiłeś, poprzez powiązanie tematu z czymś wizualnym, co łatwiej utrwala się w pamięci.

Wykorzystaj specjalne zainteresowania:

Zainteresowania specjalne są olbrzymim źródłem motywacji dla dziecka z autyzmem. Jest wiele sposobów, dzięki którym możesz je wykorzystać do swoich celów, na przykład:

  • Odnieś pracę, którą wykonujesz, do jego specjalnych zainteresowań. Jeżeli np. są to samoloty, a ty przerabiasz pojęcie czasu na lekcji matematyki, możesz oprzeć lekcję na rozkładzie lotów.

  • Pokaż mu, że to, czego się uczy, pomoże mu znaleźć więcej informacji na temat jego zainteresowań.

  • Nagradzając poświęć trochę czasu, wypytując je o jego specjalne zainteresowania (np. po zakończeniu pracy nad czymś, możecie wspólnie spędzić 10 minut w bibliotece).

  • Wykorzystaj specjalne zainteresowania, by podnieść jego status w klasie (np. jeżeli jest świetne w komputerach, niech zostanie przewodnikiem komputerowym, pomagając innym dzieciom).

Swoje metody:

Kiedy już dziecko rozpracowało jakieś zadanie, niech Ci wyjaśni metodę, którą zastosowało. Bądź przygotowanym na to, by pozwalać dziecku przez cały czas pracy stosować niekonwencjonalne techniki i procesy.

Używaj czasomierzy:

Dziecko z autyzmem często ma słabe poczucie czasu. Wykorzystaj czasomierz do gotowania jajek lub inne, łatwe do śledzenia (klepsydra) urządzenie, by nastawić czas na wykonanie danej czynności. Zaznacz, że dziecko powinno czynność tę w określonym czasie skończyć. Jeżeli zaczniesz stosować tę strategię, kontynuuj. Nie oczekuj od dziecka, że będzie pracowało poza czasem wyznaczonym przez czasomierz. Pochwal je, kiedy skończy wymagana pracę. Zachęć, by pobiło swój wynik osiągnięty poprzednim razem. W ten sposób dziecko pracuje, wchodząc w konkurencję samo ze sobą, nie z innymi dziećmi w klasie.

Mówiąca piłeczka:

Podczas dyskusji w klasie używaj piłeczki lub innego przedmiotu, który przechodzi do tej osoby, która ma głos. Pozwoli to dziecku z autyzmem czekać na swoją kolej i nie przerywać innym w trakcie dyskusji. Wyjaśnij powody dla których trzeba czekać na swoją kolej.

Alternatywne metody robienia notatek:

Jeżeli dziecko ma problemy z pisaniem, zastosuj różnorodne metody do notowania. Dziecko może pisać na zmianę z asystentem nauczyciela, można wykorzystać dyktafon, prace można napisać na komputerze, albo wypisać słowa kluczowe, za pomocą których  dziecko wypełnia luki w tekście. Jeśli to tylko możliwe, unikaj przepisywania z tablicy. Pisanie szkicu pracy na brudno – też może być stresujące. Dziecko może więcej się nauczyć od razu pisząc na czysto. (Kiedy jest naprawdę mało czasu – pozwól zrobić zdjęcie telefonem komórkowym).